De korte a in Engelse leenwoorden
Googled is op de oorspronkelijke, Engelse uitspraak site:vrttaal.net als g'u efkes wild irriteren aan de voorkeursuitspraak van de VRT.
Uiteraard is er niks oorspronkelijk aan, tenzij dan als ge de West-Vlaamse uitspraak van de korte e als norm neemd voor de SN-uitspraak. In het Engels is het een a die als [æ] klinkt (en in het Brits Engels klinkt ze hoe langer hoe meer als [a] - bijkans identisch aan d'huidige Antwerpse dialectuitspraak van de a). Iedereen die ooit al is een les Engels heefd gekregen weet da 't een grote fout is om een a [a] als een e [ɛ] uit te spreken.
Voorbeeld (in 't notatiesysteem van vrttaal.net staad /e/ voor de [ɛ] van het IPA):
caravan
[ker·rə·ven]
In België komt ook de uitspraak [ka·ra·van] voor, maar we gebruiken de oorspronkelijke, Engelse uitspraak.
Bron: VRTtaal.net - caravan
Dus, is er iet inherent verkeerd aan om de a's in Engelse leenwoorden als [ɛ] uit te spreken? Nee, maar ge kund et moeilijk "d'oorspronkelijke uitspraak" noemen en het blijfd iet wa Vlaamse taalgebruikers ergerd. Een leenwoord meh een a blijfd meh een è [æ] uitgesproken tot het ingeburgerd is, wa zich uit in de a-uitspraak op z'n Vlaams én in het feit da mensen die weinig Engels kunnen het überhaupt zijn gaan gebruiken. Door taalimport kunstmatig een [ɛ] aan da rijke toevoegen is echt voor niks ni nodig.
PS:
Woeps. Blijkbaar was mijn zoekopdracht ni doordacht genoeg, dus ter aanvulling het lijstje uit "Klink klaar" die mee word uitgegeven door de VRT (uitgave 2008), waar mogelijk meh ne link naar vrttaal.net:
-handicap ['hɛndikɛp] "hendiekep"
-caravan ['kɛrəvɛn] "kerreven"
-fan [fɛn] "fen"
-flat [flɛt] "flet"
-gangster [gɛŋstər] "gengster", med een Engelse g
-panel [pɛnəl] "pennel" (ni behandeld op vrttaal.net)
-plastic [plɛstɪk] "plestik" (uitspraak ni behandeld op vrttaal.net, maar er word een interessant betekenisverschil verzonnen(?) hier)
-scan [skɛn] "sken" (uitspraak ni behandeld op vrttaal.net)
-planning [plɛnɪn] "plenning" (uitspraak ni behandeld op vrttaal.net)
-cash [kɛʃ] "kesj" (uitspraak ni behandeld op vrttaal.net)
En dees die ik dankzij 't zoekmachien van vrttaal.net vond:
-kidnappen: [kɪtnɛpə(n)], ['kɪtnɑpən] is fout (interessante vernederlandsing/vervlaamsing trouwens, da [dn] [tn] is geworden)
-clan: [klɛn], ni [klɑn] of [klã] is verkeerd
-recital: [ris'aitəl], ni [resit'al]
-dashboard: ['dɛʃbo:rt], ni ['daʃbɔrt]
Voor dees woorden word de voorkeur aan de Vlaamse uitspraak gegeven, maar de "Engelse" blijfd ook just: tram, match
Waarom uitgerekend die twee woorden wel meh een a mogen is mij ni duidelijk, maar ik zou gokken da de meeste klachten daarover gingen.
Bij pallet sta: "de Engelse (sic) uitspraak [pellət] is nagenoeg onbekend", wa we dus moeten verstaan als da [pɑlɛt] just is.
Eerlijkheidshalve moet hier vermeld worden da de volgende woorden uit dieë lijst volgens vrttaal.net wel mogen uitgesproken worden meh de Vlaamse uitspraak neffens d'Hollandse (de e-uitspraak word telkens eerst vermeld - wa we blijkens tram (klik, klik) als een voorkeur moeten interpreteren): handicap, gangster.
Zo, hoe zoude gijle al die woorden uitspreken? Komd d'uitspraak meh [ɛ] inderdaad ni voor in het Vlaams, of heb ek mij da gewoon ingebeeld?
Edit:
tackle - tekkel
"Maar er is niemand die erover struikelt dat de [V] van het Engelse 'come' in het Nederlands een [@] wordt."
Als Zweed is mij dat uiteraard heel hard opgevallen. Wij gebruiken in nieuwe Engelse leenwoorden altijd ons korte a. (zie Meêr... verder hieronder)
Om te beginnen de situatie in het Engels: in het "mooiste" (SN-woord gekozen voor de normativiteitsconnotatie) Engels moet ge inderdaad [V] en [@] duidelijk onderscheiden, maar in geaffecteerd Brits spreekt ge de [@] dikwijls als [V] uit, en in het prominent Cockney klinkt de [V] in de regel als een [@]. In de "beschaafde" uitspraak van het Amerikaans Engels, dat we volgens mij het meeste hoort, worden de klanken wel duidelijk uiteengehouden (dien indruk heb ik persoonlijk tenminste). In elk geval zijn het twijfelachtige fonemen in het Engels.
Wat doet de Vlaming hiermee? Ik heb den indruk dat 'em zolang hij de Engelse uitspraak probeert te benaderen [@] zegt, maar als het woord niet meer zo Engels wordt aangevoeld spreekt hij het als een korte u uit [Y] (gewoon IPA - ik vond den tegenhanger niet in die X-SAMPA-tabel) als het met een u gespeld wordt en met een korte o als het met een korte o uitgesproken wordt. Het kan natuurlijk ook dat hij het woord al vanaf het begin met een korte o uitspreekt - een veelvoorkomende fout als Vlamingen Engels spreken.
Bij de [{] gebeurt iets gelijkaardigs. Als hij het woord nog op z'n Engels wilt uitspreken probeert hij het zo goed mogelijk te benaderen. Voor ne Antwerpenaar is dat [a], voor Limburgers, Oost- en West-Vlamingen die een zeer open korte e hebben is dat [{] (maar dan minder open dan de Britse die steeds meer op een a is gaan lijken). Na verloop van tijd wordt de uitspraak echter vervlaamst tot [A]. Voorbeelden: "nem batsj/bètsch" tegenover "kitnappen". (Nen Antwepenaar diejen AN met haar op spreekt blijft uiteraard [a] zeggen). Dat Limburgers en Oost-Vlamingen soms een [E] gebruiken sluit ik niet uit (West-Vlamingen handhaven immers normaal gezien hun [{]), maar ik heb het persoonlijk nog nooit gehoord. Chance dat we Stijfvreter hier heeft die er mss iet over weet te vertellen!
Wat doen we in het Zweeds? Hetzelfde eigenlijk, maar anders:
de Engelse korte a:
[{] spreken we als [{] uit (de korte e heefd in het Standaardzweeds van de meeste Zweden twee allofonen: [{] voor r en [E] elders, dus de klank is helemaal niet moeilijk voor ons). Na verloop van tijd verandert het in een normale korte a. In veel woorden blijft de [{]-uitspraak uiteraard langen tijd bestaan, en er treedt nogal wat variatie op van persoon tot persoon.
de Engelse korte u:
[V] spreken we aanvankelijk uit zoals in het Engels of toch bijna: met een Zweedse korte a. Na verloop van tijd maken we er een normale korte u van ([}]), bvb in "ketchup" (wat we interessant genoeg met een [{] uitspreken ipv met een [E])
Duitsers hebben dezelfde moeilijkheid om de e van de a te onderscheiden als Nederlanders en Vlamingen. Sommige woorden krijgen denk ik een a (spellinguitspraak?) andere een e. De Engelse [V] spreken ze net zoals wij Zweden met een [a] uit. In het woord Dschungel (< jungle) hebben ze alleszins een [u].
Mijn punt is dus dat er niks abnormaals aan is om een woord te vervlaamsen/aan de spelling aan te passen.
In de Nederlandse standaardtalige uitspraak heb je oppositie tussen een korte doffe [?] en een lange Meêr... heldere [a:]. In het Antwerps (en het Zweeds, Grytolle) is het net andersom: er is oppositie tussen een korte heldere [a] en een lange donkere [?:]. Een Antwerpenaar zegt [tram], wat inderdaad dicht bij [træm] zit. Maar de rest van Vlaanderen zegt [tr?m], en dat staat mijlenver van het Engelse [træm].
Ik kan me dan ook voorstellen dat een Antwerpenaar [k?m'bak] zegt, maar een Limburger zal nooit ofte nimmer [k?m'b?k] zeggen, wel [k?m'b?k]. Net zo kan ik me voorstellen dat een Antwerpenaar [bakhant] zegt, maar een Limburger zal nooit [b?kh?nt], maar wel [b?kh?nt] zeggen.
Ook opvallend is dat hier wél geklaagd wordt over de [?]-uitspraak in Engelse woorden (want het zou [æ] moeten zijn), maar er is niemand die erover struikelt dat de [?] van het Engelse 'come' in het Nederlands een [?] wordt. Daar gaat het anders juist om: we hebben in het Nederlands geen [?] en dus maken we er een klank van die daar in onze oren het dichtst bij ligt. Hetzelfde gebeurt met de [?], die voor standaardtalige oren het dichtst bij de [æ] ligt. Maar zoals gezegd, Antwerpenaren denken daar anders over.
Grytolle zegt terecht dat in de VRT-transcriptie 'e' staat voor [?], maar dat is dan weer een klank die de Antwerpenaren niet of nauwelijks kennen. Zij lezen de 'e' als [e], een klank die de rest van Vlaanderen niet kent. (Voor alle duidelijkheid: [?] is de klank van het Franse woord 'misère', maar dan kort; [e] is de klank van het Nederlandse woord 'peer', maar dan kort.) Naar dat verschijnsel verwijst Doederik als hij zegt dat een Antwerpenaar 'trem' bijna als 'trim' zou uitspreken.
Als Grytolle zich afvraagt waarom 'tram' dan toch twee uitspraakvarianten krijgt op VRTtaal.net, dan moeten we duidelijk weergeven welke varianten dat zijn. Op VRTtaal.net maak ik bewust geen gebruik van IPA, omdat de gemiddelde gebruiker dat niet kan lezen. Hier doe ik het even wel: 'tram' kan wat mij betreft worden uitgesproken als [tr?m] en [tr?m], maar de uitspraak [tram] is voor geen standaardtaal. Bij het woord 'fan' zul je die keuze niet vinden, omdat [f?n] naar mijn aanvoelen geen standaardtalige uitspraak is (en nogmaals: de Antwerpse [fan] zit wel dicht bij [fæn]).
Ik hoop dat ik het een en ander wat duidelijker heb kunnen maken.
Nen bak up (mè Antwerpse ú); klemtoon zou ek denkk wel zowel op bak as op up kunne legge, afhankelijk van d'omstandigheden. koombak MSS ook wel...
Highscore nen haaiskoor, in platter' uitspraak eerder als 'hijskoor' dan met Antwerpse ij. Ook hier twijfel ek over de klemtoon.
vb:
-omda 'k nen highscoor van 2000 kreeg ik nen "badge"
en wa meh "come-back" en "back-up"? kan da meh een a? (klemtoon op -back en -up zeker?)
voor de Westste Vlamingen met hun diepe è's (zæhhen ipv zeggen) zou het wel 'acceptabel' klinken aangezien hun korte e's heel dicht bij de Engelse a liggen.
Echter gelijk ge opmerkt ligt in het Antweps bijv. de "oorspronkelijke Engelse uitspraak" inderdaad bekan krak op de korte /a/.
en ook echte Westvlamingen zouden ondanks de gelijkenis hunner /e/ met de Engelse /a/ toch spontaan een Vlaamse korte /a/ inlassen denk ik (uit mijn weinige ervaringen van Westvlamingen die 'tram' uitspreken).
Maar voor de rest zijn al die gevallen van /e/ ipv /a/ idd ni om aan te horen en stoort het mij elke keer. Wel spijtig van de VRT, die beweren ne norm te willen hanteren die voor alle Vlamingen aanvaardbaar is en daarom nen overkoepelende groot-Nederlandse norm gebruiken; maar dan wel op een punt gelijk as dees zelfs tegen 99% van de Vlaamse ABN-sprekers ingaat. Mijn zusters spreken redelijk ver doorgetrokken ABN (incluzief ge-jij-jou-tje) en vinden al mijn dialectgedoe maar folkloristisch, maar zouden nooit de /e/-uitspraak als ABN bestempelen, ondanks talrijke dictielessen.
-Anthony: e
-Callaghan: kelləhən
-Kavanagh: __kev__·və·nə, kə·__ven__·nə