Woorden met [y] en [i]

Er bestaat een groep leenwoorden waarvan de stamklinker (dus de beklemtoonde klinker) een soort i of u is en die overal ongeveer op dezelfde manier wordt uitgesproken, namelijk als een korte [i] of [y]. Sprekers uit Brabant vatten die klanken op als een korte i, respectievelijk een korte u. De klanken zijn immers dezelfde in "just" (juist) en "frit" (friet) als in "kus" en "pit". Sprekers uit Oost-Vlaanderen (en uit Limburg?) daarentegen vatten het, net zoals de Hollanders in gelijkaardige woorden, op als een ie en een uu, want ook al spreken ze de klanken kort uit, ze verschillen voor hun mijlenver van de [ɪ] of zelfs [ɛ] respectievelijk [Y] of [œ] in "pit" en "put". In West-Vlaanderen ten slotte voegen zich de klanken in "just" en "friet" bij de fonemen uu/ui en ij: "Juste" heeft dezelfde stamklinker als "huis", en "friet" dezelfde als in "ijs".

Het gaat vooral om leenwoorden uit het Frans en het Engels (want ik ben er tamelijk zeker van dat niemand "shift" als "sh[ɛ]ft" zou uitspreken). Engelse woorden zijn we al gewoon om te schrijven op zijn Engels. Spreektalige woorden uit het Frans anderzijds krijgen dikwijls een vervlaamste spelling, wat, zoals te verwachten valt als je de fonematische verschillen tussen de dialectgroepen bedenkt, voor heel wat spellingvariatie zorgt voor eenzelfde uitspraak.

De huidige spelling baseert zich volgens het beginsel der beschaafde uitspraak op de Hollandse fonologie - dat wil zeggen: we spellen woorden zoals ze in het Hollands worden uitgesproken. Maar wat met woorden die alleen in Vlaanderen gebruikt worden? Bovendien, wie vindt dat Vlaanderen zelf de baas moet zijn over zijn variëteit van het Nederlands, zou toch zo mogelijk liever een ander principe voor een voorkeursschrijfwijze pakken.

Er zijn dus voor elk woord vier mogelijkheden:

1) We kunnen de Franse spelling bewaren, maar dat gaat uiteraard niet waar er een vorm algemeen gebruikt wordt die "vervormd" is ten opzichte van de Franse. Als iedereen "pertang" of "pertank" zegt kun je het moeilijk "pourtant" blijven spellen. [voorbeeld vervangen door iets met i/y]

2) We kunnen het Oost-Vlaams volgen, dat in dit opzicht zich hetzelfde gedraagt als het Hollands. Dan schrijven we in dergelijke woorden "ie" en "uu".

3) We kunnen het West-Vlaams volgen, in welk geval we "ij" en "uu" of "ui" zouden moeten schrijven. Dit is echter een weinig aantrekkelijk alternatief omdat West-Vlamingen ten eerste "uu" en "ie"/"y" schrijven in plaats van "ui" en "ij" als ze dialect of dialectwoorden schrijven en ten tweede zou de spellingen "ij" en "ui" heel moeilijk leesbaar zijn voor de meeste andere Vlamingen. "y" en "uu" zijn echter te overwegen.

4) We kunnen het Brabants volgen, in welk geval we "i" en "u" schrijven. In woorden die niet meteen herkenbaar zijn als Frans zou dat waarschijnlijk tot verkeerde lezingen met een doffe i of u leiden bij anderen, maar aan de andere kant bewaart het het spellingbeeld ten opzichte van andere talen.

De mogelijkheden in tabelvorm:

Het zou weinig zin hebben om aan de woorden te prutsen waarvan de spelling al duidelijk vastligt, namelijk de Nederlandse woorden: niks en vriend. Het woord niet verliest in het Vlaams meestal zijn t, waarom de schrijfwijze iets minder vast ligt.

Leenwoorden waar de betrokken klinker in een open lettergreep staat kunnen zonder problemen op zijn Frans worden geschreven, tenminste in de gevallen waar het enige verschil is dat het woord in het Frans op -e eindigt, bijvoorbeeld in pile, file of crapule. Als een bonus blijkt het vrouwelijke geslacht en de mogelijke uitspraak met een slot-e van de woorden zo ook uit de spelling. Voor het onzijdige crapule dat altijd(?) zonder slot-e wordt uitgesproken, gaat dat echter niet op.

Als de klinker echter in een gesloten lettergreep staat, beginnen de moeilijkheden. In de gevallen waar de Brabanders het woord met een lange ie of uu zouden uitspreken, hebben we gelukkig geen probleem - iedereen kan zich vinden in een spelling als sebiet of abuus.

De woorden die alleen met een korte ie of uu kunnen worden uitgesproken, blijven echter problematisch.

friet (845 000 googletreffers tegenover 192 000 voor "frit") en frieten (412 000 googletreffers tegenover 26 000 voor "fritten") zijn al goed ingeburgerd, zeker aangezien "friet" veel gebruikt wordt in de Standaardtaal.

just is een goede oplossing om de keuze te ontwijken tussen zjuust en zjust. Ten eerste ziet het er toch iets minder grappig uit dan een spelling met zj-, en ten tweede blijft het woord tamelijk goed herkenbaar als Frans. Er zijn veel woorden die in Vlaanderen dikwijls met j worden geschreven en met zj uitgesproken.

De spelling krapuul komt verreweg het meeste voor, zoals blijkt als we googelen op "krapuul" site:.be, "crapuul" site:.be en "krapul" site:.be. Terloops kunnen we vaststellen dat de huidige spelling in de meeste gevallen een <c> voorschrijft in leenwoorden. In de tijd dat er nog een toegelaten spelling en een voorkeurspelling was van veel leenwoorden maakten Vlamingen daar veel gebruik van door een <k> te schrijven om hun schrijfsels minder Frans te laten uitzien, terwijl de Nederlanders de <k> associeerden met het Duits en daarom liever een <c> schreven. Toen er een eenheidsspelling moest komen, mocht uiteraard de Hollandse voorkeur primeren. In dit geval is de spelling met <c> echter weinig ingeburgerd en omdat het woord op zijn minst een half vernederandse spelling krijgt - met -uul in plaats van met -ule - lijkt het geen merkwaardige keuze om het volledig op zijn Vlaams te schrijven als "krapuul".

Wie meer woorden weet of ideeën heeft, laat graag een commentaar hier of in de gelinkte forumdraad achter!

(Voor een uiteenzetting over "fri(e)tten" kun je hier terecht: BelNed: De 17 provinciën van de VRT (Klara) en Radio 4 Hilversum)