Losse artikels

Artikels over uiteen­lopende onder­werpen, die ni thuishoren bij een bepaalde reeks.

1.1 Geslachtsverschillen SN-Vlaams

GecreŽerd door Grytolle. Laatst gewijzigd op 14 september 2012.

Inleiding

Hier wordt ingegaan op de verschillen tussen het SN en het Vlaams met betrekking tot het geslacht van woorden. Het zal vooral gaan over de onderscheiding onzijdig vs. zijdig (de vrouwelijke en mannelijke woorden als een groep genomen), maar ook soms over de verschillen vrouwelijk vs. mannelijk. Ook al speelt die laatste onderscheiding weinig rol meer in het SN, in de Belgische variant ervan dient men nog altijd de juiste verwijswoorden te gebruiken, meestal op basis van zijn dialectale taalgevoel, maar in enkele gevallen waar regels voor bestaan eerder op basis van regels die al dan niet ook kloppen voor het hedendaags Vlaams.

 

Commentaren op de al beschreven gevallen en uitbreidingsideeŽn zijn heel welkom in de forumdraad bij dit artikel.

 

Verkortingen in dit artikel

o. = onzijdig (het-woorden)

 

m. = mannelijk

Het betrokken woord behoort tot de Vlaamse de[n]-klasse. In het SN wordt ernaar verwezen met "hij" "hem" en "zijn".

 

v. = vrouwelijk

Het betrokken woord behoort tot de Vlaamse d(e)-klasse. In het SN moet men er strict genomen naar verwijzen met "ze" en "haar".

 

z. = zijdig

Woorden die niet onzijdig zijn, dus vrouwelijk en mannelijk samen (in Nederland is er sprake van een complete samenval tot de zijdige de-klasse).

 

SN = Standaard Nederlands

Vroeger bekend als Algemeen Beschaafd Nederlands. De term slaat hier op Standaard Nederlands dat op dezelfde manier gebruikt wordt in zowel Nederland als in BelgiŽ.

 

SNN = Standaard Nederlands Nederlands

Het SN zoals het in Nederland gebruikt wordt.

 

SBN = Standaard Belgisch Nederlands

Het SN zoals het in BelgiŽ gebruikt wordt, min of meer gelijk aan "VRT-Nederlands". Over het algemeen zijn er heel weinig verschillen tussen de twee variŽteiten van de standaardtaal, maar een enkele keer is er wel reden om van zo'n onderscheiding te spreken.

 

Verschillen zijdig/onzijdig

abces is o. maar komt in het Vlaams ook v. (Antwerpen) en m. voor (Limburg).

 

benefiet is o. in het SN, maar (altijd?) m. in het Vlaams.

 

boek is m. in het Vlaams, maar o. in het SN.

 

congť is onzijdig in het SN maar m. in het Vlaams.

 

gilet is o. in VanDale, maar is in Vlaanderen v.

 

gram komt heel veel m. voor in het Vlaams (alsook diagram, telegram, ...)

 

kapsalon is o. in het Vlaams, maar meestal z. in het SNN.

 

kilo is m. in het Vlaams, maar (bijna) uitsluitend o. in het SN.

 

machine is (altijd?) o. in het Vlaams, maar v. in het SBN en z. in het SNN.

 

moment is dikwijls m., maar uitsluitend o. in het SN.

 

nest is m. in zowat alle Vlaamse dialecten maar o. in het SN.

 

trottoir is o. in het SN maar (altijd?) m. in Vlaamse dialecten en daarom soms ook in het AV

 

t-shirt is dikwijls m. in Vlaanderen maar altijd o. in het SN.

    Zie voorts het artikel over regionale verschillen binnen het Vlaams.

 

valies is v., maar o. in het SN (ook al vermeldt de laatste VanDale ook m.)

 

venster is o. in het SN maar (altijd?) v. in Vlaamse dialecten, en vandaar ook soms in de omgangstaal

 

Verschillen vrouwelijk/mannelijk

1.1.2.1 Uitgangen

-iek

De bastaarduitgang -iek is, behalve bij o. woorden, verplicht v. in het SN, maar in het Vlaams, op een paar uit zonderingen na, doorgaans m.

 

Bij ons weten zijn het alleen maar de volgende woorden die v. gebruikt kunnen worden: fabriek (v./o.), basiliek (v.), kliniek (v.), muziek (v./m.), republiek (m./v.), erotiek (m./v.), boetiek (m./v.), basiliek(m./v.).

 

-ee < (Fr.) -ťe

Veel woorden met de Franse uitgang -ee (vroeger dikwijls -ťe geschreven, zoals in de brontaal) die in VanDale beschreven staan als uitsluitend v. zijn in het Vlaams m. (of minstens m. ůf v.). Voorbeelden: nen entree, ne fusee, nen allee, ne/een corvee, ne soiree, ...

 

Men kan in elk geval een tendens waarnemen dat woorden op [e:] m. worden, ofwel na verloop van tijd, ofwel meteen bij de ontlening. Ongeacht de geschiedenis, we kunnen vaststellen dat deze regel niet van toepassing is op het hedendaags Vlaams.

Dit zal hopelijk binnenkort verder uitgewerkt worden

 

Losse woorden

bus staat in VanDale als uitsluitend m. vermeld (de (m.)) maar is in Antwerpen v.

    Zie voorts het artikel over regionale verschillen binnen het Vlaams.

 

code is uitsluitend m. in VanDale maar (altijd?) v. in het Vlaams.

 

helft wordt in oudere grammatica's als verplicht v. beschreven om zijn vorming met het vrouwelijk relictsuffix -t, maar is vooral in West- en Oost-Vlaanderen dikwijls m. geworden.

 

job staat in VanDale als uitsluitend m. vermeld (de (m.)) maar is in Antwerpen v.

    Zie voorts het artikel over regionale verschillen binnen het Vlaams.

 

koers staat in VanDale in ťťn betekenissen als uitsluitend mannelijk vermeld, in het Vlaams is het v(m) in alle betekenissen.

 

lift is uitsluitend m. in VanDale maar is in Vlaanderen soms v. als hijstoestel

 

romp is m. in VanDale wegens Hollandse schrijftaaltraditie, maar volgens het WNT is het in Zuid-Nederland vrouwelijk. Zo ook op de West-Vlaamse wikipedia rompe en in het Antwerpsch Idioticon.

 

shift is uitsluitend m. in VanDale maar is in Antwerpen (soms?) vrouwelijk

 

toets is uitsluitend m. in VanDale, maar is in Vlaanderen vrouwelijk, tenminste in de meeste betekenissen


Forumdiscussie over dit artikel — 38 berichten